👶 زمان طلایی غربالگری: عروق خونی شبکیه چشم جنین در هفته ۱۶ بارداری از عصب بینایی شروع به رشد کرده و در هفته چهلم (زمان تولد طبیعی) به کنارههای شبکیه میرسند. زایمان زودرس این فرآیند تکاملی را متوقف میکند و نیازمند معاینه چشم در هفته چهارم پس از تولد است.
۱. رتینوپاتی نوزادان نارس (Retinopathy of Prematurity - ROP) چیست؟
بیماری ROP یک اختلال عروقی دوطرفه در شبکیه چشم نوزادان نارس است. وقتی نوزاد زودتر از موعد به دنیا میآید، محیط با اکسیژن بالای دستگاه انکوباتور فاکتورهای رشد عروقی (VEGF) را سرکوب میکند. اما با انتقال نوزاد به هوای اتاق، بافت شبکیه نارس دچار کمبود اکسیژن (ایسکمی) شده و حجم عظیمی از عروق غیرطبیعی و شکننده تولید میکند که میتوانند باعث خونریزی داخل زجاجیه، کشش مکانیکی و در نهایت جداشدگی کامل شبکیه و نابینایی شوند.
۲. چه نوزادانی در معرض خطر قطعی ROP هستند؟
بر اساس دستورالعمل انجمن چشمپزشکی کودکان، نوزادان زیر باید حتماً غربالگری شوند:
- نوزادان با سن بارداری کمتر از ۳۱ هفته.
- نوزادان با وزن تولد کمتر از ۱۵۰۰ گرم.
- نوزادان با وزن بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ گرم که دوره بالینی پرخطری داشتهاند (اکسیژنتراپی طولانی، سپسیس یا انتقال خون).
۳. مراحل پنجگانه بالینی بیماری ROP
| مرحله بالینی | یافتههای فوندوسکوپی ته چشم | پیشآگهی و استراتژی درمانی |
|---|---|---|
| مرحله ۱ (Demarcation Line) | ایجاد یک خط سفید نازک بین شبکیه عروقی و غیرعروقی | ۹۰٪ خودبهخود و بدون نیاز به درمان بهبود مییابد (فقط پایش) |
| مرحله ۲ (Intraretinal Ridge) | ضخیم شدن خط و تبدیل به یک برجستگی عرضی صورتیرنگ | پایش هفتگی دقیق در بخش NICU |
| مرحله ۳ (Extraretinal Proliferation) | رشد عروق نابجا و بافت فیبری به داخل زجاجیه | مرحله بحرانی مداخله: لیزردرمانی یا تزریق داروی Anti-VEGF |
| مرحله ۴ (Partial Retinal Detachment) | جداشدگی نسبی شبکیه ناشی از کشش بافت فیبری | جراحی ویترکتومی و باکل صلبیه توسط فوق تخصص شبکیه |
| مرحله ۵ (Total Retinal Detachment) | جداشدگی کامل قیفیشکل شبکیه (Funnel Detachment) | جراحی پیچیده ویترکتومی با پیشآگهی بینایی بسیار ضعیف |
۴. روشهای مدرن درمانی
- لیزر فوتوکواگولاسیون عروقی (Laser Photocoagulation): سوزاندن بخشهای محیطی بدون رگ شبکیه برای متوقف کردن سیگنال ترشح VEGF.
- تزریق داخل چشمی آنتیبادیهای ضد VEGF (مانند بواسیزوماب / اوستین): روش کمتهاجمی نوین که با تزریق میکرونی به داخل زجاجیه مانع رشد رگهای مخرب میشود.
۵. مشکلات بینایی کودکان نارس در سنین مدرسه (پیگیری بلندمدت)
کودکانی که نارس به دنیا آمدهاند حتی پس از درمان موفق ROP، در سنین کودکی در معرض خطرات زیر هستند:
- نزدیکبینی شدید زودرس (High Myopia): نیازمند تجویز فوری عینک طبی بچگانه با فریم نشکن TR90.
- آستیگماتیسم بالا و آنیزومتروپیا (تفاوت نمره دو چشم).
- استرابیسم (انحراف چشم) و تنبلی چشم (آمبلیوپی).